Monarchaal populisme


Ik krijg binnenkort mijn vierde monarch. Voor mij is de koning(in) een metafoor voor het land waartoe ik behoor. Het is een lege metafoor, meegespoeld in de geschiedenis en uitgespoeld door moderne krachten van democratie en volkssoevereiniteit.

Maar koninginnen en koningen zijn mensen van vlees en bloed die de metafoor met betekenis willen vullen. Daarmee bewegen ze tegen de geschiedenis in. Want de geschiedenis kan niet terug naar dode ideeën.

Mijn eerste monarch, Wilhelmina, trad af toen ik twee was. Ik heb haar niet gekend. Ik herinner mij haar optreden bij de watersnoodramp, haar vierkante verschijning als het vleesgeworden latere beeld van Charlotte van Pallandt. Ook zie ik nog haar droomachtige witte begrafenis, wit omdat ze een vreugdevol nieuw leven zou ingaan. Voor mijn ouders en in de geschiedenisboeken was Wilhelmina de krijgshaftige oorlogskoningin. Met de openbaring dat ze na de oorlog het liefst het parlement had willen afschaffen en toen ik haar boek las ‘Eenzaam maar niet alleen’ doortrokken van knechtende godsdienst, wist ik allang dat de monarchie niet ‘my cup of tea’ was.

Juliana, mijn tweede monarch, was de koningin van mijn jeugd. Zij is verbonden met het kinderlijke geloof dat een koning(in) de baas is van het land. Juliana was, zo zegt men, eenvoudig, warm en moederlijk. Op de plaatjes van vroeger zit ze op de fiets of schenkt ze chocolademelk voor haar personeel op het kerstfeest in haar paleis. Ik geloof niet dat ze haar koningschap uit principe met moederlijkheid vervulde. Eerder denk ik dat ze aan de vrouwenrol van haar tijd beantwoordde, zoals onze moeders deden. De Hofmans-affaire met de machtsstrijd in haar huwelijk en aan het hof plus de escapades en handeltjes van haar prins-gemaal, kleefden Juliana nauwelijks aan.

Toch leefde de republikeinse gedachte op ook of misschien in de herschikkende stroom van de jaren 60 en 70. Ik raakte mijn geloof aan de koningin kwijt zoals mijn geloof aan God en sinterklaas.

Beatrix, mijn derde monarch, trad aan in de rook van maatschappelijke revolte. Ze handelde vastberaden als een antireactie op haar moeder. Beatrix schiep een zakelijke monarchie en functioneerde als manager in een geoliede hofmachinerie. Beatrix was er slim genoeg voor maar was evengoed een kind van haar tijd. De nieuwe idealen van de onafhankelijke, geëmancipeerde, carrièremakende vrouw, gaven haar de opvoeding, de grond en ruimte om een professioneel koningschap op te zetten.

Aanvankelijk poseerde Beatrix als een afstandelijke, zelfs kille koningin. Dat imago veranderde ze in de loop van de jaren tot het huidige meelevende en grootmoederlijke personage. De aanzet daartoe, de ’spontane’ kus van een toeschouwer in Amsterdam, bleek een opzetje te zijn geweest met een ingehuurde figurant. Dat ‘vergeten’ opzetje laat de Beatrix zien van de ‘constructie’; de bedachte en geregisseerde strategieën.

Beatrix hanteerde toegespitste marketingtechnieken om de populariteit te bewaken, het volk te bedwelmen met blauwbloedige praal, opgetuigde rituelen en culturele hoogstand. Ze zette haar familie als sociaal betrokken op de kaart: milieu, wereldarmoede, analfabetisme, allochtonen en wat al niet kwam onder koninklijke, prinselijke of prinsesselijke protectie. Insiders spraken ooit over de BV Oranje, het familiebedrijf waarin alle leden bijdragen in ideeën om de vleugelslag van het Huis meer wind te geven.

Nu treedt mijn vierde monarch, Willem-Alexander, aan. Hij valt in het bad van volkspopulariteit dat het onberispelijke koningschap van Beatrix en de glamour van Maxima aangenaam hebben opgewarmd. Het republicanisme verdrinkt er in. Wie nu nog de monarchie ter discussie durft te stellen, valt de succesvolle koningin af die zo ontroerend haar afscheid aankondigde.

Willem-Alexander heeft het goed begrepen. Hij zal zich geheel identificeren met het koningschap van zijn moeder, zegt hij, volgens gasten op het verjaardagsfeestje van zijn moeder. Dus hij staat pal voor het ceremoniële karakter van de monarchie en voor haar symboolfunctie. Ooit verwierp hij dat. Als kind van zijn tijd beweerde hij dat het niet inhoudelijke koningschap voor hem niet hoefde. Het was een hoogmoedig schot in de lucht. Sinds de afschaffing van de absolute koningsmacht blijft er niks anders over dan ceremonie en representatie.

En die symbolische functie dan? Ik kan die niet voelen, wat ik ook probeer. De koning als symbool van onze eenheid en identiteit, lijkt mij een eigenaardig ezelsbruggetje. Eenheid zit in onze grondwet; het recht dat ons beschermt en insluit en verdedigt als we uitgesloten worden. Identiteit zit in de vrijheid van onze opvattingen, de vrijheid om te kiezen voor het leven dat we willen en kunnen leiden met mensen in wie wij ons herkennen. Ik kan mij noch voor eenheid noch voor identiteit vereenzelvigen met een rijke familie, in afzondering buiten en boven ons, met voorrechten, met een doctrinaire dominantie, met mediacodes; een familie die haar positie ‘onder ons’ en erfelijk houdt zoals kapitaal binnen familie vererft.

In feite blijft er niks anders over dan populariteit. Cees Fasseur pleit voor het behoud van de monarchie op die grond. Een erfelijke monarchie kan in een democratie niet bestaan, zegt hij, maar we moeten haar willen behouden. We kunnen haar bouwen op volkspopulariteit, op het sprookje dat mensen willen, op luisterrijke rituelen waar iedereen graag naar kijkt.

Daarom ben ik republikein. Populariteit als inhoud van de monarchie lijkt mij te veel op infantiel populisme. Ook al rijdt het in een gouden koets. Dit vergulde populisme wordt cynisch aangeleverd door een elite die er zelf niet in gelooft. Bestemd voor de massa om ja en amen te zeggen tegen wat? Ongemotiveerd gezag?

Ik blijf republikein onder koning Willem-Alexander zolang ik hem nog meemaak. Ik wens hem veel succes met zijn strijd om de populariteitscijfers. Ik hoop dat in zijn regeerperiode geen waxinelichthoudergooier twee jaar in de gevangenis zit voor een rechterlijk vonnis van vijf maanden.

Advertenties

3 reacties on “Monarchaal populisme”

  1. knutselsmurf schreef:

    We strompelen van crisis naar crisis en hoe slechter het gaat, hoe populairder de sprookjes

    Like

  2. Selma schreef:

    Heel herkenbaar. Wij gingen wel eens naar het defilé op Soestdijk. Wat is de tijd veranderd. Zou nu onbestaanbaar zijn, vanwege de veiligheid, dat Jan en alleman zomaar langs zo’n royaal gezin wandelt.

    Like

  3. thrammy schreef:

    …een nogal verlaat verslag van een kroning…

    ‘De historie druipt van deze dag, van het scherm, zelfs het weer is historisch koninklijk: schraal, zuinig en koud. Terwijl ik dit intik loopt op tv de reportage van de abdicatie in het Paleis op de Dam. Beatrix ondertekent een akte die nergens toe dient, een contract dat door niemand op inhoud en uitvoering wordt gecontroleerd, vervolgens doen Alex en Maxima hetzelfde. Het is een onderdeel van de symboliek, de folklore, van het toneelspel dat wordt opgevoerd om ons te laten denken dat we gezegend zijn met een koningshuis dat het goed met ons voor heeft. Waar het hele land over elkaar heen buitelt en zich elke dag overtroeft in verdeeldheid, daar moet het huis van Oranje, net als het Nederlands elftal bij tijd en wijle, ons volk binden en bij elkaar houden.

    Alex spreekt zijn moeder nu toe op het bordes van het Paleis, bedankt voor 33 mooie jaren! Zo meteen gaat hij nog zingen, hij schijnt een fan te zijn van Jan Smit! Het is het plaatje dat het volk wenst, hiervoor betalen ze al die miljoenen euro’s belastinggeld. Hiervoor hebben we de ploert Bernhard al die jaren geduld, hiervoor hebben we de belastingconstructies van Christina en al die andere duistere koninklijke zaakjes geaccepteerd. Het wisselgeld wordt geïncasseerd. Het Wilhelmus klinkt! Maxima laat in play back zien dat ze de tekst kent, het volk juicht. Ook thuis voor de buis, die al lang geen buis meer is, worden nu tranen weggepinkt.’

    Mooi blog, geheel mee eens, ook ik ben een republikein.

    Like


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s