Souvenir de Verdun


Ooit reisde iemand heel Frankrijk door om alle klassieke dorpscafés te portretteren. Nu Europa de uitbraak van de Eerste Wereldoorlog honderd jaar geleden, herdenkt, vraag ik me af of ooit iemand Frankrijk heeft doorkruist om alle monumenten van deze Grande Guerre vast te leggen. Als iets Frankrijk tekent, zijn het deze monumenten, centraal in elke stad, elk dorp, elk gehucht. Ze zijn overal markant en massief. Symbolisch met Mariannes, godinnen en engelen of heroïsch met soldaten en heldhaftig volk; ze zijn altijd patriottisch imposant.

Als Nederlander ben je je weinig bewust van de Eerste Wereldoorlog. Aanvankelijk vergat ik 11 november als vrije dag. Maar op deze Jour de Souvenir of Jour de l’Armistice, de herdenking van de wapenstilstand in 1918, kon je de stille tocht naar het monument in ons dorp niet missen. Eerst kwam de politie om het verkeer stil te leggen. Dan volgde de stoet met verbleekte vlaggen en vaandels: de fanfare, de burgemeester en autoriteiten, oude militairen, oude mensen. Op de trottoirs en terrassen was het stil. Na de plechtigheid lagen er enorme kransen met blauw-wit-rode rozetten en linten bij het monument.

Op een zeker moment ben ik in de plaatsen waar ik kwam de schokkend lange rijen namen op de oorlogsmonumenten gaan lezen. Dat begon ongetwijfeld nadat ik ‘Het zwarte bloed’ van Louis Guilloux had leren kennen.

In deze overdonderende roman (1935) staat de ondergang van een gedesillusioneerd individu tegenover de ondergang van de anonieme massa op het slagveld. Het boek gaat niet over de oorlog. Geografisch is de oorlog ver weg maar tegelijkertijd is het verhaal er angstaanjagend van doordrenkt.

Een scène heeft zich in mijn vastgezet: de opstand van burgers en soldaten op het stationsplein en in het station. De mensen willen geen oorlog meer. De militairen willen niet naar het front. De volkswoede vernielt. De militairen hebben de locomotief van de trein losgekoppeld. Ze schreeuwen om de dood van Poincaré en dan heffen ze, macaber dreunend, een gezang aan.

Vaarwel leven, vaarwel liefde

Vaarwel alle vrouwen

Het is niet voorbij, hij duurt maar voort

Die oorlog vol met bloed en moord

op het slagveld van Verdun

zullen we allemaal sneuvelen.

Verdun is traumatisch Frankrijk. De slag om Verdun, van 21 februari 1916 tot 15 december 1916 is een van de bloedigste uit WOI. Er vielen 400.000 doden. Verdun staat nog steeds symbool voor zinloze slachting.

voie-sacree.jpgVorig jaar was ik in Verdun. Ik zag het oorlogsgebied Verdun als het geheugen van de Grande Guerre.
In de bossen en valleien is de fysieke logistiek van de oorlog bewaard. De forten zijn open, claustrofobische, ondergrondse, vochtige gevechtsknooppunten. Tussen Bar-le-Duc en Verdun ligt de aanvoerroute. Over deze weg werden twee miljoen soldaten vervoerd en een miljoen ton munitie. De Franse schrijver Barrès heeft deze weg na de oorlog de Voie Sacrée genoemd, de antieke benaming voor een weg waarlangs offerdieren naar het altaar worden gevoerd. Nu is de Voie Sacrée realistisch geheiligd met vele monumenten en kilometerpalen waarop bronzen soldatenhelmen zijn bevestigd.
De verwoesting in het gebied is eveneens bewaard. Enkele platgegooide, overwoekerde dorpjes, ‘les villages détruits’, liggen als Dali-schilderijen in het landschap. Hoge bomen schieten op uit restanten van huizen. De huizen zijn gemerkt met namen en soms foto’s van bewoners. Hier en daar liggen overgebleven huishoudelijke voorwerpen, gereedschappen en werktuigen. Je mag niet buiten de paadjes lopen omdat er nog steeds gevaar is van achtergebleven granaten.
Verdun bewaart boven alles de resten van de grote oorlog. Bij het fort Douaumont, dichtbij de stad, liggen het ossuarium en de bekendste begraafplaats. Ook hier spreken de grote getallen; het predicaat van deze oorlog. In de Eerste Wereldoorlog vielen bijna negen miljoen militairen, een miljoen burgerslachtoffers en stierven zes miljoen mensen door ziektes en honger.

ossuariumHet ossuarium bevat de beenderen van 130.000 onbekende Franse en Duitse soldaten. Op de begraafplaats liggen 15.000 Franse geïdentificeerde soldaten. Op een film en op oude foto’s kun je ze zien: de mannen in de loopgraven, de mannen in de dodelijke modder.

Wij waren er in oktober met het schitterende weer van de Indian summer vorig jaar. Overal waren mensen aan het werk om de plek voor de herdenking dit jaar op te poetsen. De graven lagen blinkend wit in de zon, eindeloze rijen tussen groene graspaden. Op de graven bloeiden rode rozen door de herfst heen.

Natuurlijk dacht ik aan ‘Verdun’ van Sardou. Net als bij hem roept de afslag Verdun op de autoroute Reims-Metz bij mij ‘une tendresse particulière’ op.

Eén keer moet je die afslag nemen. Misschien om te ervaren dat je er niets van leert of liever je weet niet wat je ervan leren moet. De logica is hier nergens en tegelijkertijd overal met voeten getreden.

Dat is de ergste herinnering aan Verdun.

 

 

Advertenties

One Comment on “Souvenir de Verdun”

  1. Ximaar schreef:

    Die ‘VS’ heb ik een keer bij toeval gefietst van Verdun naar Bar-le-Duc. Circa 10 jaar later rond 1999 fietste ik een keer naar Barcelona en deed dat op de heenweg via Ieper-Arras-Amiens. Op dat stuk kwam ik enorm veel witte WO-I kruisjes tegen. Een paar dagen later fietste ik vanaf Caen via de kust naar het westen en was het een en al wiite kruisjes van WO-II. Onbedoeld dus veel te veel van die kruisjes gezien. Ik was destijds al een overtuigd pacifist, maar anders was ik het wel na die vakantie geworden. Afgelopen jaar trof ik zomaar een heel stuk ‘Voie de Liberté’ (WO-II) tussen Candé en Rennes.

    Like


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s