Thomas en Jane


Het boek van Thomas Piketty in vertaling ‘Kapitaal in de 21ste eeuw’ is een zwaargewicht. Letterlijk: het weegt 1137 gram. Figuurlijk: het inventariseert de verdeling van de rijkdom en waarschuwt tegen groeiende ongelijkheid zoals die in de 19e eeuw.

Voorlopig praat ik daar niet over mee want ik heb het boek (nog) niet gelezen. Wel heb ik meteen alle teksten over Honoré de Balzac en Jane Austen gelezen. Want dat vond ik een fantastisch element in dit boek: Piketty put uit het werk van deze auteurs om de verdeling van de rijkdom in Frankrijk en Engeland in de jaren 1790-1830 te beschrijven.

Honoré de Balzac en Jane Austen zijn twee van mijn grootste favorieten. Piketty stelt dat zij frappante portretten van hun samenlevingen schilderen en ik voeg eraan toe dat zij adembenemende inzichten geven in wie en wat mensen zijn op hun wegen in die samenlevingen.

De wereld van De Balzac en Austen is een klassieke, op vermogen gebaseerde samenleving, stelt Piketty. Ofwel de omvang van het vermogen was het beslissende criterium voor iemands rang en rol. Vermogen bezat je; je kreeg het door erfenis of door huwelijk; werken telde niet mee. ‘Het is opvallend,’ zegt Piketty ‘dat de structuur van de ongelijkheid, de orden van grootte en de bedragen die nauwkeurig worden beschreven door Balzac en Austen volledig identiek zijn aan beide zijden van het Kanaal, ondanks de verschillende munten, literaire stijlen en plots.

Als doorgewinterde liefhebber van De Balzac en Austen weet ik dat Piketty gelijk heeft. En daarom stoot ik me altijd aan een merkwaardig verschil tussen De Balzac en Austen in de waarderingsgeschiedenis van hun werk.

Honoré de Balzac werd al tijdens zijn leven een literaire held; zijn lezers volgden met spanning zijn feuilletons. Nu, tot in detail bestudeerd, ziet men hem als de wonderlijke trefzekere socioloog avant la lettre die meesterlijk registreert hoe het individu verstrikt in collectieve drijfveren.

Jane Austen kende nauwelijks roem tijdens haar leven, haar werk verscheen anoniem en kreeg slechts enkele positieve besprekingen. Pas halverwege de 20e eeuw wordt ze literair erkend. Dan gaat het nog lang om de vraag of haar werk niet als ‘escapistische’ lectuur gezien moet worden en om de kwestie dat Austen in haar eigen nauwe, geïsoleerde kring blijft hangen.

Jane zou maar één verhaal hebben: hoe komt een meisje aan de man. Misschien is het deze insteek die het werk van Jane Austen in de laatste decennia heeft ondergedompeld in een bad van rose hyperromantiek. De romans van Austen werden stuk voor stuk vervalst als ‘kostuumdrama’. En zelfs al is Colin Firth een droom van een Mr. Darcy; je geneert je voor de onbenulligheid waarmee Austen-meisjes, meer jurken dan meisjes, de mannenmarkt op gaan.

Het rose bad verdrinkt langzamerhand de ziel van Jane Austen. We weten weinig over haar maar de wording van haar schrijverschap en het verlies van de liefde van haar leven worden in zogenaamde biografische films bij elkaar gesponnen. Het allerergste is de kermis rondom de fans van Austen ‘Janeites’ en hun websites in Engeland, Amerika, Nederland. Daarop vind je alles wat je niet wilt weten: Jane Austen als lifestyle, van kleding tot luchtverfrisser in knusse Old England nostalgie.

De Jane Austen-koorts heeft, eerlijk is eerlijk, ook minder kitscherige eerbetuigingen opgeleverd. Zo schreef Fay Weldon het prachtige ‘Letters to Alice’ over Austen als literair richtsnoer. P.D. James schreef een moordverhaal spelend op Pemberley als Elisabeth en Darcy al zes jaar getrouwd zijn. Jo Baker tenslotte, zet in ‘Het landgoed Longbourn’ een roman neer over het leven van de bedienden van de Bennets uit ‘Pride and Prejudice’, ofwel afhankelijkheid en behoeftigheid als keerzijde van macht en vermogen. Hoe interessant dit boek ook is, het doet niet wat Thomas Piketty doet.

Thomas Piketty bevrijdt Jane Austen uit haar knellende keurslijf van happinezz en pleasing. Piketty haalt Jane Austen naar voren als economisch bewust wezen en bevestigt daarmee haar realiteitszin. Piketty geeft Austen een nieuwe dimensie zoals zij alle aspecten van de economische predestinatie van haar tijd en stand noteert.  Een vrouw moest trouwen en zo niet, werd zij afhankelijk van familie met de vernederingen die daarbij optraden. In het erfrecht ging al te vaak het familiebezit over op de oudste zoon (of mannelijke erfgenaam) en werden moeders en dochters afhankelijk van (on)welwillend onderhoud. Jane Austen, merkt Piketty op, vertelt als niemand anders hoeveel de dingen van het dagelijks leven kosten: eten, kleren, transport en personeel. Haar figuren rekenen voor hoeveel ze nodig hebben voor een afgepast bestaan of voor een ordentelijk leven van visites, bals, muziek, bedienden en gezelschap.

Jane Austen schreef het allemaal op. Ze had het allemaal gezien en allemaal beleefd. Jane Austen kreeg nauwelijks iets uit de erfenis van haar vader. Ze bleef als oude vrijster tot haar (vroege) dood bij haar moeder wonen, gelukkig samen met haar geliefde (ook ongetrouwde) zus Cassandra.

Jane Austen heeft niet alleen gezien; ze heeft scherp gekeken. Ze heeft er ongetwijfeld iets van gevonden. Misschien wel meer dan haar tijd en haar milieu en haar afhankelijkheid haar toestond. Sommigen zeggen: ze vond niks. Ze reproduceert de mores van haar beperkte wereldje. Haar enige verhaal eindigt altijd op dezelfde manier: het meisje schikt zich naar de rijkdom, de klasse en het gemak en nooit naar de liefde als grond om iemand te trouwen.

Maar je kunt het ook anders zien. Hoeveel dubbele bodems creëert Austen als ze het pijnlijke prijskaartje toont van het mogen meedoen aan het leven. Voortdurend raakt ze aan de morele dilemma’s in de keuze voor een echtgenoot en aan navrante,  opportunistische concessies. Ze schrikt niet terug voor de spiegel van egoïsme, aanmatiging, wrok, hebzucht, gewetenloosheid in het sociale verkeer. En ook niet voor de boosaardigheid waarmee men elkaar te lijf gaat om een goede partij te strikken, gunsten te verwerven of rechten te verabsoluteren. Luister naar Fanny Dashwood die haar man beweegt zijn moeder en halfzussen niks uit de erfenis van de vader toe te delen en ze dus in armoede en vernedering te storten. Deze argumenten wijzen niet op de conventie van de tijd maar op tijdloos, harteloos, schaamteloos egoïsme. Deze argumenten heeft Jane Austen bedacht.

Jane Austen deed meer dan een tijdstoneeltje kopiëren zoals de dames destijds een landschap op papier natekenden. Jane Austen voegt er licht en donker en kou en warmte aan toe. Ze zegt méér dan je in letters ziet; ze spreekt tussen de regels door. Dat blijkt uit haar geslepen ironie, haar karikaturen, haar vileine kritiek, haar immense grappigheid.

Wat Jane Austen precies wilde vertellen, blijft een raadsel. Je kunt kiezen voor de oppervlakte of voor de diepte in haar werk. In de diepte schept ze mensen, sommigen zeggen vooral vrouwen, gestuurd door of overgeleverd aan dagelijkse beproeving en ontwikkeling. Ze wijst naar het patroon van menselijke dilemma’s waarin niemand aan keuzes tussen goed en kwaad ontkomt. Dat patroon geldt in alle tijden.

Jane Austen maakt het niet persoonlijk. Het zat niet in de tijd om zelfs het persoonlijke, persoonlijk te maken. Er bestaat het verhaal dat Jane Austen aan haar schrijftafeltje in de salon nauwlettend de deur in de gaten hield. Als het piepende scharnier iemands komst aankondigde, stopte ze gauw haar schrijfwerk weg. Mocht niemand zien wat ze schreef? Gaf het onpersoonlijke verhaal toch iets persoonlijks bloot?

Het raadsel van Jane Austen levert op dat ze tot de grote literatuur behoort en met haar fijne, frisse, dialoogrijke taal nog steeds de lezer meesleept.

Wat zou ze ervan gevonden hebben dat een 21e eeuwse man, een econoom nog wel, haar werk wegsleept uit het hol van de kostuumdraak? Zou ze gebloosd hebben om een ridderlijke Thomas Piketty?

Advertenties

One Comment on “Thomas en Jane”

  1. basstarter schreef:

    ik vind Jane Austen ook mooi en eigenlijk helemaal niet zo roze. Als je mr. Darcy wegstript is de familie van Elizabeth ook niet echt een plaatje. Sense and Sensibility gaat over twee heel verstandige dames. Veel van haar boeken hebben heel verstandige hoofdpersonen, al worden ze wel eens verliefd.

    Like


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s