James Baldwin Regained


Lezende mensen zouden hun memoires kunnen samenvatten aan de hand van hun geliefde boeken. Die boeken fungeren als steppingstones in hun ontwikkeling, hier en daar uitlopend in bredere sporen van (min of meer) complete oeuvres van één auteur.
Voor mij zou deze aanpak passen als een handschoen. Dat bedacht ik toen James Baldwin, de zwarte, homoseksuele schrijver geboren in Harlem, New York en gestorven in Zuid-Frankrijk (1924-1987) plotseling weer ‘springlevend’ op het toneel verscheen. Op mijn zeventiende begon ik met zijn eerste boek en daarna las ik boek na boek, alles wat hij schreef.
Baldwin kwam terug in de film ‘I Am Not Your Negro’ van Raoul Peck.
De film is gebouwd op ‘Remember This House’, dertig pagina’s neerslag van het onvoltooide project waaraan Baldwin in 1979 begon. Hij wilde de geschiedenis van Amerika vertellen aan de hand van de moorden op: Medgar Evers, Malcolm X en Martin Luther King.
Peck maakte een gedreven collage van archiefbeelden van Baldwins optredens overal, van klassieke stereotyperende Hollywood filmfragmenten en nieuwsuitzendingen van actuele ‘Black lives Matter’ protesten. Samuel L. Jackson spreekt Baldwins citaten uit die vaak overlopen in Baldwins eigen getuigenissen in het verleden. Soms denk je dat James Baldwin reageert op de beelden van nu.
In zijn romans verheft James Baldwin een soevereine stem tegen de rassenongelijkheid in Amerika. Hij toont de frustratie, het geweld, de haat, de angst die de lijdzaamheid van ‘Oom Tom’ niet langer rechtvaardigen.
Zelf vertrekt hij 1948 naar Frankrijk. In Parijs kan hij, zegt hij, voor het eerst de straat op zonder bang te zijn.
In de jaren zestig komt Baldwin regelmatig terug naar Amerika om bij te dragen in de burgerrechtenstrijd. Hij treedt op, méér als getuige dan als activist, maar hij is bevriend met alle voormannen uit de verschillende richtingen: Medgar Evers, Malcolm X, Martin Luther King. Hij wil ook geen sturende religie aanhangen. Tegen de ‘baas’ van Malcolm X zegt hij dat hij geen geloof heeft: ‘Ik ben een schrijver. Ik hou ervan dingen in m’n eentje te doen.’
Maar hoe excelleert James Baldwin als getuige. Net als Martin Luther King verkondigt hij beslist en wijs en verdraagzaam een handvest van morele gelijkheid gestuurd door universele ethische beginselen. Nooit slaat Baldwin met racisme naar racisme. Hij haat geen blanke; hij heeft blanke vrienden, vereert zijn blanke, vroegere lerares, hij heeft levenslang een blanke man als geliefde.
En nu, hoe schittert deze man, begeesterd, als hij je aanspreekt op het scherm van de film. Je kunt je ogen niet van hem afhouden, van zijn expressieve gezicht, zijn vlammende ogen, zijn onwaarschijnlijk grote lach, zijn sierlijk bewegende handen waaruit de rook van een eeuwige sigaret opkringelt.
Zijn gelijk is het meest schitterende aan deze man. Op internet vond ik een artikel uit 1992 waarin Marja Brouwers zich afvraagt of James Baldwin niet meer was dan een cultfiguur uit de jaren zestig. Het artikel irriteert me omdat ze zijn werk literair oppervlakkig afdoet en de veroordeling tot cultfiguur bijna denigrerend niet uitwerkt.
Zelf herinner ik mij de heftige ontroering die zijn romans opriepen vooral zijn vroege romans: ‘Verkondig het op de bergen’ en ‘Een ander land’.
Over Baldwins gelijk spreekt Brouwers niet. Daarom herlees ik zijn eerste boek: ‘Niet door water maar door vuur’; waarin zijn opgenomen een vaderlijke brief aan zijn neefje bij de honderdste verjaardag van de bevrijding uit de slavernij en het essay ‘Mijn kerker beefde’.
Dat boek verjaagt Brouwers uit mijn hoofd. Baldwin veegt de vloer aan met alle blanke sofismen dat zwart inferieur is en daarom een probleem vormt.
Het schitterende gelijk van Baldwin zit in de omkering van het perspectief. Niet de zwarte mens is het probleem maar de blanke mens die de zwarte mens als probleem heeft geschapen.
Alles draait om dat gezichtspunt. Want dat perspectief laat zien hoe Amerika zwarte mensen in het leven zet en hun kansen bepaalt. Baldwin zegt het in hamerende slagzinnen. De geschiedenis van de negers is de geschiedenis van Amerika. En als die geschiedenis zich maskeert als een Amerikaanse droom, ontmaskert de werkelijkheid een nachtmerrie. Amerika corrumpeert in die werkelijkheid want hij die anderen vernedert, vernedert zichzelf.
James Baldwin laat er geen twijfel over bestaan: de verheerlijking van een ras is altijd een license to kill geweest. Maar toch tilt Baldwin het rassenprobleem naar de hogere regionen van algemene menselijke ongelijkheid.
Hij klaagt dat een opgroeiend negerkind gewoon niet geloven kan dat blanke mensen hem behandelen zoals ze doen. En hij bekent in de strijd met zijn vader, over wat hen scheidt: ’De angst bijvoorbeeld die ik in mijn vaders stem hoorde toen hij besefte dat ik werkelijk geloofde dat ik alles kon doen wat een blanke jongen kon, en dat ik ook vast van plan was dat te bewijzen (…….)’.
Hier heft Baldwin de universele morele gelijkheid omhoog. De kansen op een redelijk, ontwikkelend, zo gelukkig mogelijk leven mag niet gefrustreerd worden door godsgegeven orde, door geboorteprivilege, door raciale overmacht, door maatschappelijke klasse, kortom door de brutale superioriteit van de ene mens over de andere.
Ik begreep het drieënvijftig jaar geleden. Ik zie het aan verbleekte onderstrepingen in het beduimelde boekje met de waarschuwende, aan Noach refererende titel. James Baldwin heeft mij beïnvloed. Hij heeft mij bevestigd. Hij was een deel van mijn leven waarin nu zijn stem als een dierbare echo terugkaatst.

Advertenties

3 reacties on “James Baldwin Regained”

  1. Renny de Bruyn schreef:

    Machtig mooi pamflet Han.
    In het najaar vertonen wij in Filmhuis Hofdael deze film. Wil jij dan een korte krachtige inleiding verzorgen ?
    Groet van Renny

    Like

  2. Roos van Rooij schreef:

    Je Kantelpunt is weer een feest van herkenning en de film staat op ons ‘to do’ lijstje!

    Like


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s