Schrijversmoed


MoederlandSchrijversmoed is een bijzondere soort moed. De moed om zwart op wit vast te leggen wat kwetsend of beschamend is, heeft mij altijd met diep ontzag vervuld. Ik denk bijvoorbeeld recent aan Edouard Louis, klassiek aan Philip Roth en bijna vergeten heftig aan August Strindberg.
Onder schrijversmoed reken ik het uitbeelden van platvloerse, wreedaardige, bekrompen, kleinzielige gedragingen van mensen onder elkaar zonder de ‘eigen’ inbreng te verfraaien of weg te foezelen.

Niet dat schrijvers per se zichzelf portretteren in romans. Maar zoals Nicole Krauss onlangs in een interview zei: ‘Literatuur kan ons meer vertellen over wie we echt zijn dan de kale feiten over ons zogenaamde ware leven doen.’
Wellicht is dat de zin, de kunst, de energie van literatuur: het verhaal als demasqué van de menselijke komedie en van de menselijke schijn.
Het schokkendste demasqué las ik deze dagen in ‘Moederland’ van Paul Theroux. Ik ken de schrijver van reisverhalen maar hij blijkt een rijk, veelzijdig oeuvre op zijn naam te hebben. Theroux noemt ‘Moederland’ een roman. Toch kun je er niet aan ontkomen dat je toehoorder bent van een kingsize autobiografisch relaas.
Met dit boek zet Theroux, Jay in de roman, de relatie met zijn moeder en zijn zes broers en zussen op de kaart. De concrete verhaallijn begint als Jay na veertig jaar succesvol schrijverschap, tweemaal gescheiden, berooid en voorlopig ‘uitgeschreven’ terugkeert naar zijn plaats van herkomst Cape Cod bij moeder en alle familieleden in de buurt. De verhaallijn eindigt met de dood van moeder op bijna 103-jarige leeftijd.
Het verhaal draait om moeder. Zij is de keizerin, de egoïstische, kwaadaardige dictator van ‘Moederland’. Moeder onderwerpt en manipuleert haar kinderen. Ze speelt ze tegen elkaar uit in een ratrace om haar aandacht, genegenheid en gunsten en zelfs geld. Moeder verdeelt en heerst zo efficiënt dat haar kinderen, op weg naar hun eigen ouderdom, van haar afhankelijk blijven en elkaar voortdurend bestrijden.
Je zou denken dat de Theroux-familie een problematisch gezin is. Dat is niet het geval. De zachtaardige vader was misschien geen groot maatschappelijk succes maar moeder had een prima imago als oud-lerares, hardwerkende vrouw, perfecte opvoedster van zeven kinderen en actief lid van de kerk.
Niettemin is het gezin een gezin alleen van zichzelf. Het eist onvoorwaardelijke trouw aan de stam en het laat geen vreemden of vriendschap toe. De familiegeheimen blijven achter gesloten deuren van een respectabel ogend huis met een vervallen interieur, wat precies de geestesgesteldheid van de familie weerspiegelt.
Het duurt lang voordat Jay durft toe te geven hoe moeder is. De ware aard van zijn familie, die primitieve clan die zich in Moederland schuilhield, zoals hij zelf zegt, wordt hem pas duidelijk na vaders dood. Moeder is dan 83 en transformeert op staande voet tot stralende machthebber vervuld van nieuwe gezondheid, energie en eigenwaarde.
Daar begint zo’n twintig jaar familieverschrikking.
In de loop van die vertelde tijd gaat Jay terug naar de gemankeerde relatie met zijn moeder.
Moeder achtervolgt en blokkeert het kind Jay. Hij mag zijn tijd niet aan ‘betere’ boeken verdoen. Hij mag niet schrijven, dat is luiheid en ijdelheid. Jay moet geld verdienen, zijn mond houden, aan burgerlijke waarden voldoen. Jay verzet zich tegen moeders eisen. Hij vertrekt jong uit het ouderlijk huis en zoekt zijn eigen weg in verre landen om te wonen en te werken. De vlucht uit moeders klem maakt hem tot schrijver.
In die terugblikken op zijn leven, schetst Jay ook de ontwikkelingen van zijn broers en zussen.
Het ‘heden’ van de verhaallijn intussen, het familiale leven in Cape Cod, is één onstuitbare stroom van leugens, bedrog, roddel, agressie, jaloezie, vernedering, uitsluiting, bevoordeling/benadeling tussen moeder en kinderen en tussen de kinderen onderling. De emoties treden op in zenuwslopende visites, ontmoetingen en ruzies.
De aandrijfster van dit dwangmatige krachtenspel wordt er niet moe of oud van. Integendeel, ze blijft kwiek en slikt geen enkele pil zoals ze graag verklaart. Pillen zijn voor haar kinderen want die slijten en die zijn altijd zwak, ziek of misselijk.
In moeders laatste jaren kantelt het verhaal. De ouderdom krijgt vat. Na haar honderdste verjaardag wordt moeder opgenomen in bejaardenhuis Arcadia. Ze krimpt weg en ze trekt zich in zichzelf terug. Ze wordt beminnelijker, afstandelijk maar zonder agressie. Jay verzoent zich met haar en zoals al zijn broers en zussen helpt hij bij haar verzorging. Hij vindt een nieuwe vriendin in moeders verzorgster en gaat weer aan het schrijven.
Het is een happy end voor Jay maar niet voor het thema van het boek. Dat krijg je je ziel niet meer uit. Dat punt is gezet.
Het ‘moederisme’ (woord van Theroux) als narcistische ideologie of egoïstisch familiebewind is de bedorven variant van happinez-moederschap.
Theroux noemt het terreur en maoïsme. Zelfs noemt hij moeder een soort Stalin. Het is alsof hij woorden en adem te kort komt om duidelijk te maken wat hij ziet. Hij gelooft zelf nauwelijks wat hij ziet. Zijn wij die treiterende pestkoppen in de ban van een moeder die machtig op onze ruzies troont? Zijn wij dat, volwassenen die kleine, afhankelijke kinderen blijven in moeders triomfantelijke regiem?
Ik geloof Paul Theroux. Patronen als deze staan niet alleen onder ‘stoornissen’ in psychologische handboeken. Maar wie durft in dagelijkse geschiedenis en klare taal de altruïstische moeder op te blazen? In die zin is ‘Moederland’ een ruim zeshonderd pagina’s sterke fragmentatiebom.

Het boek is een paar maanden geleden verschenen maar ik hoor er weinig over. Is dat een teken aan de wand? Mij heeft het geschokt én gerustgesteld. Wie wil weten hoe dat komt, kan het boek maar beter zelf lezen.

Advertenties

6 reacties on “Schrijversmoed”

  1. Roos van Rooij schreef:

    Ga ik lezen! Nog 2 aanraders van hem: The Mosquito Coast en Geschiedenis van een vriendschap (over zijn “vriendschap” met V.S. Naipaul.

    Like

    • Kantelpunt schreef:

      Dank je wel. Precies die boeken wil ik graag lezen. Trouwens ‘Moederland’ heeft wel een zekere verbinding met ‘The Mosquito Coast’. Ik ga het niet verraden.
      Het boek over zijn vriendschap met V.S. Naipaul wekte al langer mijn nieuwsgierigheid op vanwege het trieste van die vergane vriendschap.
      Hartelijke groeten

      Like

  2. thrammy schreef:

    Schrijven is een heikele en vooral kwetsbare bezigheid. Gevaarlijk voor jezelf en je omgeving. Een waarschuwing is op zijn plaats: ‘Don’t try this at home!’ Schrijven over je familie is levensgevaarlijk. Glad ijs, Formule 1 in de regen met de verkeerde banden. Zoiets. Schrijven is op eieren lopen, we weten het allemaal. Daar is moed voor nodig. Maar omdat het ook wel veel oplevert, o.a. een inkijkje in je eigen ikje, doen we het toch maar.

    Inderdaad: ‘Literatuur kan ons meer vertellen over wie we echt zijn dan de kale feiten over ons zogenaamde ware leven doen’. (zie boven)

    Als er weer een nieuw boek uitkomt, is de eerste vraag van de lezers: is het autobiografisch, is het echt allemaal gebeurd, is de hoofdpersoon de schrijver, kan ik mensen uit zijn omgeving herkennen? Bij werk over je familie al helemaal. Daar is veel schrijversmoed voor nodig, heel veel. Meestal komen die verhalen dan ook pas op papier als het familielid is overleden. Maar ook dan nog blijft het link. Griet op den Beeck krijgt bakken drek over zich heen. A.F.Th. kreeg van een Eindhovense familie een proces aan zijn broek. Wat hij natuurlijk wel won.

    Paul Theroux heeft het aangedurfd met zijn familie af te rekenen en wel specifiek met zijn moeder. Het zat diep, dat is duidelijk. Het is dapper, dat is ook duidelijk.

    De hartelijke groeten en bedankt voor de mooie analyse van een heftig verschijnsel in de literatuur.

    Like

    • Kantelpunt schreef:

      Thrammy, jouw opmerking via een andere weg over ‘De helleveeg’ van Van der Heijden heeft te maken met dit kantelpuntje. Je zei dat A.F.Th veel lef had om dit boek te schrijven. Dat was ik helemaal met je eens (ik heb het daarover in ‘Hellevegen’, een ander kantelpuntje). Van der Heijden beschrijft in dat boek een Brabantse, provinciale, katholieke mores die men het liefste in folkloristische eufemismen verpakt of als anekdotes wil zien maar die in een verleden tijd behoorlijk wat mensen heeft beperkt en gekwetst.
      Op dat moment was ik ‘Moederland’ aan het lezen. Nou ja het verband kun je zelf verder invullen.
      Dank voor je reactie en hartelijke groeten

      Like

  3. Appelvrouw schreef:

    Voor ik je verhaal helemaal uitlees besluit ik eerst het boek te lezen (beluisteren) zodat ik nog niet weet hoe het verder gaat. Het klinkt in ieder geval boeiend.

    Like


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s