Hervonden herinnering


Svetlana Rode mensEerbetoon aan Svetlana Alexijevitsj

Voor een gezelschap van Nobelprijslezers bereidde ik een bespreking voor van: ‘Het einde van de Rode Mens. Leven op de puinhopen van de Sovjet-Unie’ van de Wit-Russische Svetlana Alexijevitsj. Voor mij was dat een literaire gewetenszaak. (Groot)Rusland zit onder mijn huid: de onstilbare vice versa van literatuur en politiek waarin de tragedie altijd sneller loopt dan de verheffing.
Het boek van Alexijevitsj overweldigt de lezer op slag. Zij laat mensen getuigen over hun leven tijdens en na de Sovjet-Unie. Gewone mensen vertellen wat de Sovjet-Unie met hun leven heeft gedaan en hoe de omwenteling hun leven veranderde. De mensen vertellen niet over heldendaden maar over rauwe en grauwe werkelijkheid. Hun levens zijn getekend en verwond door oorlog, deportatie, geweld, verraad, achtervolging, angst, vernedering, mislukking. Overleven geldt niet tot elke prijs; verhalen over zelfmoorden stapelen zich op.
Na de eerste verhalen, begon een ander boek door mijn hoofd te spoken: ‘De toekomst is aan ons. Gesprekken in het hedendaagse Rusland’ van een schrijver onder de schuilnaam Joseph Novak. Dit boek van 1960 verscheen in 1964 in Nederland en het lag na enkele maanden al in de opruimingsbak van V & D. Althans daar heb ik het gevonden. Ik heb het zorgvuldig bewaard dit onooglijke Prismaboekje met een onbekende status. Nog steeds kan ik er niets over vinden behalve dat Jerzy Kozinski de schrijver zou moeten zijn.Novak toekomst
Dit boek heeft mij destijds verbijsterd. En het heeft mij bewaard voor het goedpraten van Russisch (en Chinees) communisme, iets wat in mijn jonge jaren niet taboe was in linkse kringen.
Het boek beschrijft het dagelijkse Sovjetleven. De schrijver kon, zo zegt hij, als burger van een Russische satellietstaat in Rusland studeren en hij kreeg door speciale aanbevelingen de unieke kans als Rus met de Russen te leven en in Rusland rond te reizen. Deze toedracht is soms met mysterie omwonden maar het uiteindelijke boek geeft een glasheldere, ontledende blik op de realiteit van Russische mensen omstreeks 1957.
Het begint al in het voorwoord. De ik-vertellende auteur krijgt een ideologische les over de Nieuwe Mens die later de hele wereld zal overnemen. Spreker is een diplomaat van de Sovjetambassade in een satellietland.
‘Probeer, zolang je in Sovjet-Rusland bent, te begrijpen waarom deze generaties Sovjet-mensen onze trots zijn. Tracht het diepmenselijke, socialistische opvoedingssysteem te begrijpen dat deze generaties heeft gemodelleerd. Probeer in het dagelijks leven van de Sovjet-mensen het mechanisme te achterhalen, dat de Nieuwe Mens vormt: de Mens aan wie het Sovjet-heden behoort en aan wie de toekomst van de hele wereld zal zijn…’
Novak onderzoekt in directe gesprekken met Russische mensen de belangrijkste persoonlijke en maatschappelijke domeinen; moraal, wonen, werken, ziekenhuis, leger, wetenschap, productie en overal de werking van Partij, arbeiders- en jeugdorganisaties en geheime politie. Hij spreekt met mensen van allerlei slag, zelfs uit gediscrimineerde minderheden. In zijn speciale positie krijgt Novak veel gedaan al schampt hij af en toe langs het gevaar van geheime politie, verklikkers en wantrouwige, bange burgers.
Maar het beeld dat hoofdstuk na hoofdstuk in de geest van de lezer slijpt, wordt er des te scherper en des te schrijnender door.
Het resultaat van collectivering en depersonalisatie toont een constante opvoeding van indoctrinatie, dwang en straf. De mens wordt gemaakt tot een machine voor economische expansie die uiteindelijk de politieke overheersing in de wereld moet voeden. Novak toont de homo sovieticus in het stadium na veertig jaar systematische ideologische vorming. De politieke werkelijkheid lijkt onveranderlijk vast te liggen en de wereldheerschappij zit al bijna in de zak.
Die homo sovieticus zien we in 2013 terug bij Svetlana Alexijevitsj. Maar zijn mise-en- scène is gedraaid van scheppende ideologie naar ineengestorte ideologie.
Alexijevitsj weerspiegelt Novak in de tegenstelling. Zij toont de Sovjetmens even direct in dezelfde topografie maar dan ontredderd, omdat zijn ideologische zekerheid en bescherming in de val van de Sovjet-Unie vernietigd zijn.
De vrijheid lijkt een holle frase. De nieuwe Sovjetmens is een illusie gebleken. Rusland werd een land van oligarchie, haat, eigenbelang, oorlogszucht, geweld onder de mensen en tegen gastarbeider en vreemdeling.
Het kapitalisme brengt geen nieuwe hoop of verlossing, alleen maar ongelijkheid.
Sommigen willen terug naar het communisme of naar het grote Rijk. De angst is achtergebleven in praktisch elke ziel.

Met Alexijevitsj’ boek begrijp ik mijn verbijstering van meer dan vijftig jaar geleden. Novak vertelt het verhaal als wetenswaardig, als interessant, als anekdote. Nergens, nergens vloeit een traan of klinkt emotie. Noch verdriet, noch woede, noch opstandigheid schemert onder de oppervlakte.
Novak schiep de vervreemding die Alexijevitsj nu invult met lijden van vlees en bloed. Ze doet het met heldenmoed. Ze doet het in haar eigen detailrijke, schitterende taal.
Svetlana Alexijevitsj kreeg in 2015 de Nobelprijs voor Literatuur. Het Nobelcomité kende de prijs toe: ‘voor haar meerstemmigheid, een monument voor lijden en moed in onze tijd’.

Wat zou ze gedacht hebben op 30 oktober j.l. toen President Poetin het monument ‘Muur van verdriet’ voor de slachtoffers van de Sovjetonderdrukking onthulde? Welke waarachtigheid werd daarmee gediend in het getraumatiseerde land dat volgens Alexijevitsj alleen kan veranderen als de misdaden van het communisme in een ‘Neurenbergtribunaal’ worden benoemd? En hoe verhoudt het gedenken zich met de politiek in Rusland die steeds grimmiger geen oppositie verdraagt en tegenstanders uit de weg ruimt?

Svetlana Alexijevitsj kan niet op haar lauweren rusten.

Advertenties

5 reacties on “Hervonden herinnering”

  1. Jos Burghouts schreef:

    Vaak worden verhalen en liedjes herkend en gekarakteriseerd door de openingszin. Deze kantelpunt door de slotzin. Wat een moed om de wanhoop van een volk te beschrijven in het huidige Rusland. Laat iedereen haar boeken kopen!

    Like

    • Kantelpunt schreef:

      Inderdaad haar moed is een monument waard. De val van een systeem beschrijven is moeilijk maar hoe moeilijk is het om een stem te verheffen tegen het huidige Rusland met zijn autocratische politiek? Inderdaad laten we haar boeken lezen.
      Hartelijke groeten

      Like

  2. thrammy schreef:

    Alle lof voor het grondig bestuderen van twee prominente Russische schrijvers onder wie dus een Nobelprijswinnares, Svetlana Alexijevitsj. Mijn kennis van de Russische literatuur is zeer beperkt. Ik ken de grote Russische schrijvers, ik weet dat de Russische literatuur rijke, gloedvolle romans heeft voortgebracht, maar het zijn meestal van zulke dikke pillen die mij een beetje afschrikken. Ook de toon van de grote Russische literatuur is totaal anders, komt uit een totaal andere tijd.

    Het werd de schrijvers in de Sovjet Unie nooit makkelijk gemaakt, ze moesten werken in de marge, werden enorm op de huid gezeten. Het begrip dissidenten schiet mij meteen te binnen. Literatuur en politiek is geen goed huwelijk zoals je terecht opmerkt.

    In de tijd van Novak, de zestiger jaren, was er her en der op de wereld nog wel enige sympathie voor het socialistisch experiment, voor het communisme. Maar blijkbaar had Novak al vroeg in de gaten, wat de brute dagelijkse Sovjet-realiteit was. Svetlana Alexijevitsj toont die barre werkelijkheid blijkbaar nog eens uitvoerig in haar bekroonde werk.

    Bedankt voor weer een flink doorwrochte Kantelpunt. Alle lof! Bedankt voor het (weer) openen van vensters op een stuk grote en waarachtige literatuur. Literatuur die ons de kans geeft voorbij propaganda en ‘fake news’ te kijken en zo het werkelijke lijden van de mens te zien.

    Hartelijke groet!

    Liked by 1 persoon

    • Kantelpunt schreef:

      Dank je zeer voor de complimenteuze reactie. Het is waar dat de Russische negentiende-eeuwse schrijvers behoorlijk uitvoerig zijn. Er zijn op dit moment ook interessante journalistieke schrijvers die over Rusland schrijven zoals Jan Brokken en Pieter Waterdrinker.
      Die leveren prachtig werk. Maar om de honderdjarige revolutie te herdenken zou je ook Konstantin Paustovskij kunnen lezen. Hij leefde van 1892 tot 1968 en heeft de mooiste memoires geschreven die je je kunt indenken. Hij heeft veel meegemaakt en veel doorstaan. Zijn memoires, zes delen van overzichtelijke lengte, zijn ware, persoonlijke memoires en ze lezen als een zonnetje.
      Hartelijke groeten

      Liked by 1 persoon


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s